مذهب پيش از اسلام ، عده‌اى از ساكنان گيلان و ديلمان زرتشتى و عده‌اى ديگر بت‌پرست بودند . آئين مسيحى با آنكه دو نفر كشيش در ديلم و دو نفر ديگر در رى و طبرستان وجود داشته‌اند به نظر نمىرسد كه آئين مسيحى پيشرفت قابل ملاحظه‌اى در مناطق گيلان كرده باشد . اسمانى Asemani نام كشيشهاى گيلان و ديلم را سابخال‌جسوس Sabxal jesus و كارداگ ذكر كرده است « 1 » . مسلك مزدك يا مزدكى كه به نام زنش خرّمه Xorrama كه پس از اعدام شوهر خود به تبليغ پرداخت ، خرميه ناميده مىشد در ناحيهء ديلم با تغييراتى روبرو گرديد . اسلام پس از شكست ايرانيها در قادسيه ، چهار هزار نفر از سربازان ديلم تصميم گرفتند كه به اسلام بگروند و به اعراب در جنگ جلولا كمك كنند ، به همين سبب با مسلمانها در كوفه مستقر شدند . از آن به بعد كسانى كه از طرف خليفهء بغداد تحت شكنجه و تعقيب بودند مىتوانستند

--> ( 1 ) - در پنجشنبه 12 آوريل 351 ميلادى هيجده نفر از مسيحيان گيلان كه به سپاه ايرانيان كمك مىكردند با دو زن و فرزندانشان در كنار رود فرات به قتل رسيدند . اسامى آنها كه محفوظ مانده است عبارت است از : بريكيسو Berikiso . آبديسو Abdiso . سابور Sabur . ساناتروك Sanatruk . اورمزد Urmazd . آدارسابور Adar - Sabur . آلپيد Alpid . آيتالاها Aytatalha . مكيما Mekima و دو زن به نام آلمادار Almadar و فوبه Fobe . مايهء تأسف است كه فقط آغاز اين تاريخ براى ما مكشوف گرديده است . با اينحال گمان نمىرود كه در سرزمين گيل اطلاعات بيشترى از مؤسسات عيسوى پيدا شود . ( از « آئين مسيح در ايران در زمان سلسلهء ساسانيان » اثر ج . لابورت J . laburt پاريس 1904 )